काठमाडौं, साउन ४।
तुलसी एक पवित्र र औषधीय महत्व बोकेको वनस्पति हो, जसले नेपाली समाजमा धार्मिक, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय र वैज्ञानिक चारै कोणबाट विशेष स्थान ओगटेको छ। हिन्दू धर्ममा देवी लक्ष्मीको रूपमा मानिने तुलसीलाई भगवान विष्णुको प्रिय वनस्पति मानिन्छ। धार्मिक अनुष्ठानदेखि औषधीय प्रयोगसम्म यसको भूमिका उल्लेखनीय रहँदै आएको छ।
धार्मिक परम्पराअनुसार, हरेक वर्ष असार शुक्ल एकादशीको दिन तुलसी रोपिने र कार्तिक शुक्ल एकादशीमा शालिग्राम (भगवान विष्णुको प्रतीक) सँग विवाह गरिने परम्परा रहिआएको छ। यो कार्यलाई वर्षको सबैभन्दा पुण्यदायी धार्मिक कर्म मानिन्छ। विष्णु, राम र कृष्णको पूजा तुलसीका पातबिना अपूर्ण ठानिन्छ।
पौराणिक विश्वासअनुसार तुलसीको सम्पर्क मात्रले पनि पाप नष्ट हुने र मोक्ष प्राप्त हुने मान्यता छ। मृत्युपछि तुलसीको पात मुखमा राख्दा आत्मालाई शान्ति मिल्ने जनविश्वास रहेको छ।
सामाजिक र पर्यावरणीय दृष्टिले पनि तुलसीको महत्व गहिरो देखिन्छ। घरको आँगनमा तुलसीको मठ बनाउँदा सकारात्मक ऊर्जा फैलने, वास्तु दोष निवारण हुने र नकारात्मक शक्ति प्रवेश गर्न नसक्ने विश्वास गरिन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले समेत तुलसीले वातावरणमा अक्सिजन उत्सर्जन गर्नुका साथै हानिकारक जीवाणु र विषाणुहरू नष्ट गर्न सक्ने पुष्टि गरेका छन्।
आयुर्वेदमा तुलसीलाई ‘जडीबुटीको रानी’ मानिएको छ। यसमा एन्टिब्याक्टेरियल, एन्टिभाइरल, एन्टिफंगल र एन्टिअक्सिडेन्ट गुण पाइन्छन्। ज्वरो, रुघाखोकी, दम, टन्सिल, पेट सम्बन्धी समस्या, टाउको दुखाइ लगायत थुप्रै रोगको उपचारमा तुलसी प्रयोग हुँदै आएको छ। नियमित रूपमा तुलसी सेवन गर्दा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।
स्वास्थ्य विज्ञहरूको अनुसार, तुलसीको गन्धले चित्त शान्त पार्ने र ध्यान केन्द्रित गराउने असर गर्छ। यसले तनाव कम गर्न सहयोग गर्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्। घरको आँगन, झ्याल वा छतमा राखिएको तुलसीले वातावरण स्वच्छ बनाउने बताइन्छ।
धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक प्रमाण दुवैले तुलसीको बहुउपयोगीता प्रमाणित गरेको देखिन्छ। धार्मिक, सांस्कृतिक, स्वास्थ्य र पर्यावरणीय पक्षको संरक्षणका लागि प्रत्येक घरमा तुलसी रोप्ने परम्परा पुनःस्थापना गर्न आवश्यक भएको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, तुलसी केवल वनस्पति नभई सम्पूर्ण मानव समाजका लागि अमूल्य जीवनशैली बनाउने साधन बन्न सक्छ।
